روزگار نو

آمایش سرزمین و نقش ملاحظات دفاعی – امنیتی

با توجه به ارتباط بخش دفاع با سایر بخش های توسعه ملی، اصولا آمایش خود حداقل تحت تاثیر سه عامل قرار می گیرد:

1-                  امنیت زمینه ساز استقرار فعالیت ها و سکونت گاه با توجه به مزیت های مکانی آن ها می باشد. بعضی از فعالیت ها وابستگی مکانی دارند یعنی این که نمی توان ان ها را جا به جا کرد. مثلا منابع نفت و گاز را نمی توان از جنوب به بخش مرکزی کشور منتقل کرد؛ بنابراین در این گونه فعالیت ها پارامتر امنیت و دفاع است که ضامن حیات و سلامت ان می باشد. از این رو بخش امنیت و دفاع کشور در فرایند آمایش سرزمین، وظیفه ی تامین نیاز امنیتی آن را به عهده می گیرد.

2-                  ضرورت های دفاعی و امنیتی در حاشیه ی کشور اجتناب پذیر است. یعنی ما مجبوریم برای این که ضریب امنیتی را در حاشیه ی کشور افزایش دهیم به انجام یک سری فعالیت های آمایشی مربوط به سایر بخش های توسعه ملی در آن مناطق دست بزنیم مثلا از شرق کشور در گذشته احساس تهدید نمی کردیم ولی الام احساس تهدید می کنیم بنابراین دگرگونی فضایی آن را باید در طرح آمایش آن لحاظ کنیم. باید ساختار فضایی سکونت گا ه های آن را متحول کنیم، الگوی توزیع جمعیت و فعالیت را تغییر دهیم، انرژی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی برون منطقه تزریق کنیم و...؛ بنابراین دولت ناگزیر است در برنامه ی آمایشی ضرورت های دفاعی و امنیتی را لحاظ نماید.

3-                  مکان گزینی صنایع و تاسیسات استراتژیکی در سطح ملی است که نیاز به فضاها و مکان های امن دارند. بسیاری از تاسیسات و فعالیت ها وجود دارند که از کارکرد و حوزه نفوذ سطح ملی، منطقه ای و حتی جهانی برخوردارند. نظیر پایتخت، مقر هیآت حاکمه، سیستم های مرکزی، نفت جنوب، گاز کنگان و غیره. تامین نیاز امنیتی آن ها باید در طرح آمایش دفاعی کشور لحاظ شود.

برای این که این مدل در رابطه با آمایش سرزمین و استقرار فعالیت ها در سه سطح محلی، منطقه ای و ملی مورد توجه قرار بگیرد باید فعالیت ها را به سه دسته تقسیم بندی کرد:

1-                  فعالیت هایی که از کارکردو حوزه ی نفوذ سطح محلی برخوردارند. این فعالیت را می توان بر حسب ضرورت در مناطق حاشیه ای (Land  Rim) مستقر کرد و حتی المقدور باد از استقرار صنایع و فعالیت های استراتژیک در این مناطق اجتناب نمود.

2-                  فعالیت هایی که از حوزه ی نفوذ منطقه ای و بین استانی برخوردارند ( نظیر برق نکا، و پالایشگاه گاز خان گیران یا کنگان.) این ها را باید در قلمرو سرزمین میانی (Land  Rim) قرار داد و از فرصت های عناصر طبیعی امنیت زا نیز بهره جست.

فعالیت هایی که از حوزه ی نفوذ سطح ملی یا بین المللی برخوردار بوده و از وابستگی مکانی و محیطی و اجتناب پذیر نیز برخوردار نیستند. این ها را باید در قلمرو سرزمین مرکزی (Land  Rim) مکان یابی کرد.

الزامات و مقتضیات امنیت و دفاع در آمایش سرزمین ایران

دفاع نظامی به برخی نقاط در شهرها و مناطق مرزی محدود نمی گردد، بلکه دفاع غیر نظامی و بسیج را نیز شامل می شود. زیرا در شرایط کنونی، تا انقلاب پایدار است، همه ی نقاط کشور از سطح محله تا کشور بالقوه در خطر است . بدین ترتیب باید  جایگاه دفاع و دفاع غیر نظامی و حضور آن در گستره ی جغرافیایی کشور دیده شود و الزامات و مقتضیات فضایی آن در قانون آمایش سرزمین مدنظر قرار گیرد و چگونگی آن را قانون خاصآن تعیین کند. این امر در انقلاب اسلامی ایران سابقه دارد.

مجموع سیاست های مصوب شورای بازسازی کشور که در تاریخ 28/12/1367 به محضر رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) تقدیم و حسب موافقت معظم له مصوبات مزبور برای برنامه ریزی و اجرا توسط رئیس محترم جمهوری وقت (رهبر کنونی انقلاب) به دولت ابلاغ گردید، حاوی بسیاری از سیاست ها و اولویت هایی است که در قانون آمایش سرزمین آتی هم جایگاه ویژه ای خواهد داشت، چند نکته (در بند الف سیاست ها) «سیاست ها و اولویت های بازسازی مناطق جنگ زده به قرار زیر از نظر دفاع نظامی و غیر نظامی آماده است:

1-                  تامین مصالح مورد نیاز برای مناطق جنگی و با هماهنگی بخش های مختلف؛

2-                  پیش بینی تدابیر ایمنی برای نقاط جمعیتی مخصوصا در مورد شهرها و بخش های مرزی در مقابل هر نوع حمله احتمالی؛

3-                  ایمن سازی و رعایت اصول مربوط به پدافند غیر عامل در بازسازی صنایع و نقاط استراتژیک و تاسیسات مهم.

در آمایش سرزمین از بعد دفاع توجه به نکات زیر لازم و ضروری است؛

مساله ی دفاع از کشور پهناور ایران به عنوان یک وجود زنده و بیدار با توجه به وجود همسایگان گوناگون، مرزهای خشکی و دریایی طولانی و متنوع، حضور نیروهای خارجی در منطقه و تنوعات منطقه ای در کشور 2- تراکم زیاد جمعیت کشور در تهران و چند شهر بزرگ، استقرار بیش از 70٪ صنایع کشور در استان تهران، اصفهان و آذربایجان. 3- ضرورت حمایت از مردم هنگام خطر وقوع تهدیدات نظامی 4- وجود تاسیسات عظیم دفاعی کشور و نقش ارزشمند اقتصادی فعالیت ها و صنایع نظامی در بهبود وضعیت مناطق توسعه نیافته – مثلا مناطق مرزی. 5- مشارکت نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در کارهای امدادی، آموزشی و تولید و جهاد سازندگی در زمان صلح و به طور کلی لزوم حفظ دستاوردهای مادی انقلاب ضروری می سازد.

مروری بر برنامه ریزی فضایی و آمایش

تجارب برنامه ریزی و اجرای برنامه های توسعه ملی در دوران قبل از انقلاب اسلامی و پس از آن نشان می دهد که کم توجهی و عدم نگرش به بعد فضایی و نتایج مکانی تصمیم گیری ها موجب تشدید عدم تعدل منطقه ای گشته و نابرابری های اجتماعی و اقتصادی را در سطح مناطق به شدت دامن زده است: این مساله باعث شده است تا همه ی جوامع و مناطق کشور نتوانند متناسب با قابلیت های توسعه و مزیت های نسبی خود از مواهب توسعه ملی برخوردار شوند.

برنامه ریزی آمایشی در سطح ملی

بعد منطقه ای برنامه های ملی و ابعاد فضایی سیاست های توسعه ی اقتصادی – اجتماعی همواره از مقولات مورد توجه مراجع برنامه ریزی کشور بوده است. به طور کلی مطالعات انجام شده تجربه های آمایش سرزمین در تاریخ برنامه ریزی کشور را می توان به چهار دوره عمده به شرح ذیل دسته بندی کرد.

الف) قبل از انقلاب

-                      1327 به بعد- آمایش سرزمین تا پایان دهه 40 در قالب اجرای برنامه  های عمرانی کشور.

-                      1351 – تجربه اول تهیه مطالعات استراتژی دراز مدت آمایش سرزمین.

ب) بعد از انقلاب

-                      1362- آغاز مطالعات طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران (تجربه دوم)

-                      1377- آغاز مطالعات طرح پایه آمایش سرزمین (تجربه سوم)

آمایش سرزمین تا پایان دهه 40

بررسی سابقه ی برنامه ریزی آمایش در ایران نشان می دهد که دیدگاه های منطقه ای تا انتهای برنامه ی چهارم عمرانی کشور در حد عمران نواحی و تمرکز سرمایه گذاری در مناطق مستعد باقی ماند.

الف- در برنامه ی اول عمرانی (34-1327) مطالعات شناسایی منطقه ی مغان، به منظور شناسایی و ارزیابی منابع کشاورزی، دام پروری و اجتماعی منطقه ی مغان، استفاده از آب رودخانه ارس در فعالیت کشاورزی، اسکان عشایر شاهسون و تبدیل اقتصاد دام داری عشایری به اقتصاد مختلط کشاورزی و دام داری روستایی صورت گرفت.

ب- برنامه ی دوم عمرانی (41-1334) ناحیه ی خوزستان و ناحیه ی جنوب شرقی شامل سیستان و بلوچستان و قسمتی از کرمان مورد توجه قرار گرفت و مطالعات شناسایی و اقدامات اجرایی توسط سازمان آب و برق خوزستان انجام شد.

ج- در برنامه ی سوم عمرانی (46-1341) در رابطه با برنامه ریزی منطقه ای اقدام هایی به شرح زیر صورت گرفت.

1-                  تاسیس سازمان های عمرانی ناحیه ای در مناطق جیرفت، گرگان، رشت ودشت قزوین.

2-                  منطقه ای کردن فعالیت های برنامه ریزی و ایجاد قطب های کشاورزی .

با منطقه ای شدن رویکرد برنامه های توسعه، زمینه برای ایجاد قطب های صنعتی در اصفهان، تبریز، اراک و قزوین و قطب های کشاورزی در گیلان، گرگان اصفهان، خوزستان، و آذربایجان فراهم شد.

د- در برنامه ی چهارم عمرانی (51-1347) هدف های زیر در برنامه ریزی منطقه ای دنبال شد:

-                      شناسایی منابع و امکانات توسعه ی مناطق مستعد و تعیین قطب یا قطب های توسعه.

-                      تمرکز سرمایه گذاری در متناطق مستعد به منظور تحصیل حداکثر بازده و تسریع آهنگ رشد اقتصادی کشور.

در این دوره، به رغم تهیه ی برنامه های جامع توسعه ی اقتصادی و اجتماعی، در مجموع سرزمین ایران در کلیت آن مورد توجه قرار نگرفت و با وجود تاکید بر ایجاد رشد متعادل در برنامه های عمران ناحیه ای، موفقیتی در جهت تعدیل نابرابری ها به دست نیامد.

آمایش سرزمین در دهه 50

افزایش جمعیت همراه با مهاجرت های وسیع به شهر، تمرکز جمعیت در فضاهای محدود، بهره گیری شدید از منابع طبیعی و تخریب محیط زیست بر سر استفاده از خاک باعث شد آمایش سرزمین که هدف توزیع متعادل و سازمان یابی انسان ها و فعالیت ها در سراسر سرزمین ملی را دنبال می کند، به عنوان مکمل انواع دیگر برنامه ریزی مورد توجه کارشناسان و برنامه ریزان قرار گیرد.

تجربه ی اول مطالعات استراتژی بلند مدت آمایش سرزمین

در ابتدای دهده ی 50، مطالعاتی در ارتباط با برنامه ریزی منطقه ای ایران در دوره 56-1351 به عمل آمد. هر چند این مطالعات به منظور تهیه ی برنامه های منطقه ای و نه آمایش سرزمین انجام شد اما برای اولین بار به طور جامع منطقه به عنوان عامل اصلی در برنامه ریزی توسعه مورد توجه قرار گرفت . و نتایج کاربردی مطالعات، تحت عنوان رهنمودهای آمایش سرزمین برای تهیه ی برنامه ی عمرانی ششم، تهیه شد و بر اساس همین نتایج، برنامه ی عمرانی ششم رژیم گذشته با ماهیتی آمایشی و در دو بعد برنامه ریزی ملی و منطقه ای تهیه شد که به علت برخورد با انقلاب اسلامی هیچ گاه به مرحله ی اجرا در نیامد.

آغاز مطالعات طرح پایه ی آمایش سرزمین جمهوری اسلامی

اولین نتایج مطالعات انجام شده توسط دفتر برنامه ریزی منطقه ای، تحت عنوان طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران در سال 1363 انتشار یافت. این مطالعه بیشتر بر پایه مشاهدات، مباحثات و برداشت های منطقه ای استوار بود و روش برنامه ریزی فضایی سرزمین به عنوان روش جدید، در نظام برنامه ریزی کشور تثبیت شد و در تجربه ی سوم مطالعات که از سال 1377 آغاز شد با مرور و ارزیابی تجارب قبلی، برنامه ریزی و مطالعه ی دیدگاه سایر کشورها و تحلیل شرایط قبلی و چشم انداز پیش رو، آمایش سرزمین به عنوان فرایند دیدگاه سازی دراز مدت توسعه مدنظر قرار گرفته است. 

عوامل موثر در مکان یابی واحد های تولیدی و صنعتی

برای شناسایی و تعیین موثر در استقرار صنایع و مراکز خدماتی – تحقیقاتی در پهنه ی کشور، بع انجام مطالعات پیرامون هر یک از صنایع و مراکز مورد نظر و نیز ویژگی ها و استعدا هر یک از مناطق خواهیم پرداخت.

برای شناخت هر یک از دو عامل صنایع و پهنهی کشور نیاز به تعیین معیارها و چارچوب هائی است که بتوانیم شناسائی را بر اساس اهداف و مأموریت های هر یک از مراکز انجام بدهیم ؛

از این رو در این بخش به هر یک از این عوامل مؤثر در مکان یابی پرداخته می شد.

الف- شناخت صنایع و مراکز خدماتی – تحقیقاتی

ب- شناخت مناطق (پهنه ی کشور)

ج- مهیارهای شناخت با دیدگاه های (منطقه ای، اجتماعی، شهری) و (کمی و کیفی).

شناخت مناطق در پهنه ی کشور

در راستای مطالعات و تعیین موقعیت استقرار هر واحد صنعتی، تحقیقاتی و خدماتی لازم است مناطق نیز مورد بررسی و مطالعه قرار گیرند؛ لذا سر فصل موضوعاتی که همواره مورد نظر خواهند بود، عبارت اند از :

1-                 جمعیت و جوامع.

در این بخش ضمن توجه به مراکز جمعیتی به ویژگی های منابع از دیدگاه کمی و کیفی توجه خواهد شد.

2-                 فعالیت های کشاورزی.

3-                 صنعت و معدن.

در این بخش ضمن تقسیم بندی صنایع از نظر سطوح دولتی و خصوصی توجه لازم به دیگر بخش بندی ها از بند تخصصی و... می شود که شامل: صنایع غذائی، نساجی، سلولزی، شیمیائی، پتروشیمی، صنایع محصولات کانی و غیر فلزی، صنایع ذوب و تولیدات فلزات اساسی، صنایع الکترونیک و الکتریکریال صنایع ماشین سازی و وسایل حمل و نقل و صنایع سایر محصولات فلزی و... از جمله تقسیم بندی ها است؛ از طرفی هر واحد نیز از نظر حجم، اهمیت و تکنولوژی به سه سطح تقسیم بندی خواهند شد.

4-                 خدمات و بازرگانی

دانشگاه ها و دانشکده ها مراکز آموزشی و تحقیقاتی، بیمارستان ها و مبادی ورودی کالاها مراکز صادراتی و بنادر فرعی و اصلی و... نیز از جمله امکانات و شرایط مناطق از نظر خدمات و بازرگانی است.

5-                 تأسیسات زیربنائی و ارتباطات

بزرگ راه ها، راه های اصلی، فرودگاه های بین المللی و داخلی، سدها و شبکه های آبیاری و... نیز از جمله تأسیسات زیر بنائی محسوب می شوند.

6-                 فضا، اقلیم و سرزمین

رودخانه ها، دریاچه ها، نواحی سیل گیر، مرداب ها، بیابان و کویر، ارتفاعات بالا، شرایط آب و هوائی و... نیز از مشخصه های فضائی و اقلیم و سرزمینی برای هر منطقه محسوب می شوند.

(جدول خلاصه ی درجه بندی مناطق استانی عوامل مختلف زیر بنایی)

معیارها و عوامل با دیدگاه های منطقه ای، اجتماعی، شهری و کمی و کیفی

برای بررسی صنایع و مناطق، شناخت معیارها با دیدگاه منطقه ای، اجتماعی و شهری و نیز از نقطه نطر کمی و کیفی باید مورد توجه و مطالعات قرار گیرد.

در این تقسیم بندی عوامل کمی سامل مواردی است که قابل تبدیل به هزینه ی مشهود باشند و عوامل کیفی از جمله موضوعاتی است که جزء هزینه های مشهود نبوده ولی با اعمال ضرایب مربوطه می توان به یک کمیت قابل اندازه گیری تبدیل نمود ( از روش قابل کمی شدن).

علاوه بر عوامل کمی و کیفی فوق، شرایط و عواملی نیز وجود دارند که جزء شرایط لازم تلقی می شوند و در بررسی ها به آن ها به صورت خاص توجه می شود.

1-                 تقسیم بندی بر اساس معیارهای کلیدی

الف) معیارهای منطقه ای :

سیاست منطقه ای دولت.

ارتباطات استراتژیک.

ارتباطات بازارها.

ب) معیارهای اجتماعی و اقتصادی:

انتقال و ارتباطات.

آموزش و هزینه ی تأمین نیروی انسانی و متخصص.

تأمین مواد و عناصر.

دست یابی به خدمات مرکزی و منطقه ای دولت.

مسائل امنیتی.

سایر معیارهای اجتماعی.

ج) معیارهای شهری:

امکانات ساخت و ساز.

مشخصات فیزیکی.

دست رسی به خدمات و امکانات عمومی.

سطوح قیمت ها و هزینه.

سایر معیارهای شهری.

2-                 تقسیم بندی بر اساس عومال کیفی و کمی

عوامل کمی: عواملی که قابل تبدیل به هزینه مشهود می باشند.

هزینه ی انتقال.

هزینه ی نیروی انسانی.

راندمان نیروی انسانی.

هزینه ی گرمایش و سرمایش.

هزینه ی بهره وری و مطلوبیت.

هزینه ی آب و دیگر تأسیسات زیر بنائی.

هزینه ی ساخت.

سایر هزینه های مالی و مشهود.

عوامل کیفی

عواملی که تاثیر خود را در انجام مأموریت صنعت یا هر واحد مورد مطالعه می گذارند ولی هزینه های غیر مشهود هستند، عوامل کیفی اند که شامل موارد ذیل می باشند:

-                      سهولت حمل و نقل.

-                      امکان توسعه و تنوع.

-                      تأمین مواد و قطعات.

-                      وسعت.

-                      شرلیط نگه داری.

-                      سطوح هزینه.

-                      وابستگی به بهره وری.

-                      آسیب پذیری از تهدیدات مختلف.

-                      برخورد محیطی و مرغوبیت منطقه.

-                      سایر عوامل کیفی.

همان طوری که ملاحظه می شود عوامل ممکن است هم شامل عوامل کیفی باشند و هم عوامل کمی که در محاسبات و اولویت بندی ها مورد نظر خواهند بود.

تعیین شاخص های مؤثر در مکان یابی از بعد فنی، اقتصادی، تکنولوژی و استراتژیک

برای این سرفصل کلیه پارامترهای مؤثر و مرتبط به شرح ذیل تعیین گردیده اند که این پارامترها به صورت کلی در زمینه های اقتصادی، تکنولوژی و استراتژیکی مورد نظر می باشند.

شاخص های مورد نظر (ویژگی ها):

1-                  مواد اولیه (تأمین اولیه).

2-                  هزینه های عمومی (سطوح هزینه).

3-                  منابع انرژی (دست رسی).

4-                  شرایط ویژه ی محیطی (تأمین شرایط).

5-                  نیروی انسانی و متخصص و اشتغال.

6-                  موقعیت در زنجیره صنایع نظامی (سهولت ارتباط).

7-                  دانش فنی طرح (منطقه).

8-                  دارای صنایع مکمل (وجود صنایع مکمل).

9-                  ارتباطات قیزیکی (تأسیسات زیر بنائی ارتباطات و حمل و نقل).

10-               تأثیر گذاری به محیط از دید اجتماعی، سیاسی، فنی اقتصادی (تأثیر پذیری منطقه).

11-               تأثیر پذیری از محیط از دید اجتماعی، سیاسی، فنی اقتصادی (تأثیر گذاری منطقه).

12-               امکان توسعه (ظرفیت منطقه).

13-               محدوده ی تراکم.

14-               وجود صنایع جایگزینی.

15-               آسیب پذیری (امکان آسیب پذیری).

16-               امکان پراکندگی.

17-               آموزش و بهداشت.

18-               دفع فاضلاب صنعتی.

لازم به توضیح است که اهمیت عر یک از شاخص های انتخاب شده و هم چنین ماهیت ارزشی هر یک در مراحل مطالعات و محاسبات مشخص خواهد گردید.

نگرش اساسی در انجام مطالعات مکان یابی صنایع

طرح یافتن مکان مناسب به منظور احداث یک صنعت تولیدی یا مرکز خدماتی در ظاهر یک موضوع انتخاب مکان است ولی در صورت داشتن نگرش جامع و دقیق، این واقعیت روشن خواهد بود که نتایج حاصل از کلیه ی مراحل طراحی، اجرا و راه اندازی یک واحد می بایست قابل استقرار در یک مکان باشد ؛ یا به عبارتی شناسائی معیارها و شرایط اساسی هر واحد برای انتخاب مکان استقرار آن، باید به کلیه ی مراحل و نتایج حاصل از در این قسمت عناوین مورد نظر در شناسایی فرایند دست یابی به کلیه به شرایط لازم برای ایجاد هر صنعت تولیدی یا مرکز خدماتی، مورد توجه قرار گرفته است.

اهمیت مکان استقرار فعالیت های صنعتی با دیدگاه های مختلف

الف) برای دولت (اساس اقتصاد کلان، توجه به اقتصاد خرد، اهمیت و اهداف ملی)

عبارت اند از:

1-                  مسائل زیست محیطی.

2-                  توزیع متعادل تر صنایع در سطح کشور (توزیع منطقه ای، استانی).

3-                  توزیع فضائی جمعیت.

4-                  استقرار واحدهای صنعتی خاص در مکان های معین موجب جلب سایر صنایع می گردد. لذا از طریق ارتباطات (Linkage)، داده ها و ستاده های مربوط به استقرار واحدهای صنعتی خاص بر روی دیگر واحدها تأثیر می گذارد.

5-                  هدایت و تخصیص سرمایه های دولتی و خصوصی به بخش های مختلف اقتصادی و هدایت سرمایه گذاری های بخش خصوصی در جهت اهداف اقتصادی و ملی.

6-                  توجه به سایر عوامل تولید با توجه به نظام اقتصادی و سیاست های دولت.

7-                  بهینه کردن هزینه ها (مواد، حمل و نقل و...).

8-                  هدف های اجتماعی، سیاسی و عدالت اجتماعی.

9-                  استفاده ی کامل از عوامل و نتیج تولید نواحی و مناطق مختلف.

10-               جلوگیری از اذدحام آلودگی، افزایش قیمت زمین و ساختمان، بخشی از هزینه های تولید، افزایش مشکلات اجتماعی و افزایش شدید اختلافات.

11-               توجه به استعدادها و برتری نسبی مناطق و شناخت قابلیت های هر استان.

12-               و...

ب) برای کارفرمای اقتصادی (اساس اقتصاد خرد) اهمیت و اهداف اقتصادی متفاوت بوده به طوری که دسته متغیرهای اصلی اقتصادی که بر مکان یابی صنعتی اثر می گذارند، عبارت اند از:

متغیرهای مربوط به مقیاس و تکنیک تولید که منجر به هزینه های تولید و قیمت محصول خواهند شد و هزینه ها شامل : نیروی کار، مواد اولیه، زمین، بازاریابی، سرمایه عملیات و...

به طور خلاصه عمده ی عوامل و اهداف مربوطه شامل:

1-                  نوع محصول

2-                  مقیاس تولید و اندازه ی کارخانه که شامل تصمیم گیری درباره میزان تولید، قیمت و بحث عرضه و تقاضا و...

3-                  تکنیک تولید که شامل انتخاب ترکیب منلسب داده ها با هم (تکنولوژی تولید) خواهد بود.