چکيده: سازمانهای مجازی مصداق عينی پيشرفت در فناوری اطلاعاتند و بدين وسيله از آنها پشتيبانی میکنند اين سازمانها با واگذاری فعاليتها به سازمانهای مستقل ديگر و تأمين خدمات و کالاها با همکاری واحد های خارجی از رهگذر اتحاد آنها بوجود آمدهاند. در اين قرن پيشرفتهای فناوری اطلاعات و حرکت بسوی مجازی سازی سازمانها آنچنان جدی است که لحظه ای غفلت از آن خسارت جبران ناپذيری را به جامعه سازمانی وارد خواهد کرد.
ساختار سازماني، يكي از اجزاء مهم و تعيينكننده عملكرد هر سازمان محسوب ميشود. استفاده از ساختار سازماني مناسب ميتواند باعث بهبود عملكرد سازمانها شود. مطالعات و تحقيقات نشان دادهاند كه ساختار سازمان مهمترين نقش را در كاركرد اثربخش سازمانهاي امروزي، از كارگاههاي تعميراتي كوچك گرفته تا دولتهاي ملي جوامع مختلف ايفاء ميكند.
ضرورت وجود و گرايش به سمت مجازی سازی، استفاده رقبا کاهش سرمايهگذاری ثابت، افزايش قدرت و قابليت انعطافپذيری و بهرهوری میباشد. همچنين در سازمانهای مجازی هزينههای حملونقل، ارتباطات، کسب اطلاعات، بازاريابی، دلالی، مديريتی و پرسنلی بشدت کاهش میيابد.
مقاله حاضر با هدف توسعه و ترويج فرهنگ سازمانهاي مجازي در كشورمان ايران، ضمن مرور مستند ادبيات موضوعي مربوط به سازمانهاي و موضوعات مرتبط با آن، به طراحي، تبيين و ارائه الگويي يكپارچه از راهكارهاي مديريتي اثربخش پيادهسازي سازمان مجازي در كشور پرداخته شده است. بر اين اساس عوامل مؤثر بر روند مجازي سازي را در چهار گروه عوامل ساختاري فرهنگ، محيط، فناوري اطلاعات و دانش مورد بحث و بررسي قرار دادهايم. در پايان مقاله، موارد مذكور جمعبندي شده، بحث و نتيجهگيري، كاربردهاي مديريتي، و پيشنهادات مرتبط با آن جهت پيگيري تحقيقات در آينده ارائه شده است.
واژگان کليدی: الگوي يكپارچه، راهكارهاي مديريتي، سازمانهای مجازی.
1- مقدمه
پيدايش و ظهور سازمانهاي مجازي را معلول شيوههاي جديد رقابت ميدانند. شيوهاي كه در آن رقباي پيشين ائتلافهايي را براي تسخير، بهرهبرداري و هدايت بازار تشكيل ميدهند. در سازمانهاي مجازي مديريت از حيطه كنترل گستردهاي برخوردار است، به اين معني كه هدايت، هدفگذاري و جمعآوري اطلاعات به صورت الكترونيكي انجام ميگيرد. در سازمان مجازي شيوههاي كاري كاملاً نويني براي افراد فراهم ميگردد تا فارغ از محدوديتهاي مكاني و زماني كار كنند. اين كاركنان شايد مدير خود را چندين سال هم ملاقات نكنند. در اين نوع سازمانها اعتقادي به مالكيت منابع وجود ندارد. بلكه رمز موفقيت در دسترسي آني به بهترين منابع در هر زمان و مكان است(آقاجانی، 1382، 328).
سازمانهاي مجازي نمونهاي از سازمانهاي آيندهاي هستند كه در آنها پيچيدگي، وسعت و حجم عمليات بگونهاي است كه ديگر نميتوان آنها را بصورت سازماني متمركز و واحد اداره كرد، بلكه براي ادامه كار آنها نياز به سازماني ديگر است. در مجموع سازمانهايي كه با هم سازمان مجازي را تشكيل ميدهند، هر سازمان اثربخشي خود را در ارتباط با سازمان ديگر بدست ميآورد و آنچه به آن معني ميبخشد، نوعي اتفاق و اتحاد موقت است(الواني، 1377، 1).
در طول دو دهه گذشته تغييرات بسيار شگرفی در ساختار سازمانها پديد آمده است(Hedbery, 1997) و نوع جديدی از ساختار سازمانی در حال ظهور است که آن را سازمان مجازي ناميدهاند. در اين سازمانها، واحدهای کوچک و خودکفاء به ياری نظام ارتباطی و اطلاعاتی به هم پيوند میخورند و از اتحاد سازمانهای کوچک، شبکهای عظيم از سازمانها به وجود میآيد که قادر به ايفای مأموريتهای بزرگ است(الوانی، 1377، 1). از اين رو در سازمانهای مجازی مرزهای سنتی موجود از بين خواهند رفت، فرهنگهای مختلف درهم خواهند آميخت و مشاغل دوباره طراحی شده بسياری پديد خواهند آمد(Frank, 2001).
زيربنای اصلی تمام اين تغييرات در ساختارهای سازمانی، گرايش به ايجاد توسعه و ايجاد نظامهای يکپارچه رايانهای بوده که با پيشرفتهای به وجود آمده در فناوری اطلاعات همراه است، چراکه فناوری اطلاعاتساز و کار اصلی در سازمان مجازی است(Goldmanetal, 1995). فرآيند پردازش اطلاعات با ريز پردازنده های رايانهای صورت میگيرد که میتوان آنرا به مثابه مرکز عملياتی دانست که توانايی گردآوری، تجزيهوتحليل، بازاريابی و انتقال اطلاعات دريافتی از هر مقام را دارد(Turbanetal, 2002).
در سازمان مجازی عامل مهمی که مجازی بودن را تعيين میکند، واگذاری فعاليتها به سازمانهای ديگر و تأمين خدمات و کالا با همکاری واحدهای خارجی و اتحاد با آنها است هر قدر اين واگذاری گستردهتر باشد سازمان به سوی مجازی شدن بيشتری حرکت می کند(آقاجانی، 1382، 326).
مقاله حاضر با هدف توسعه و ترويج فرهنگ سازمانهاي مجازي در كشورمان ايران، ضمن مرور مستند ادبيات موضوعي مربوط به سازمانهاي و موضوعات مرتبط با آن، به طراحي، تبيين و ارائه الگويي يكپارچه از راهكارهاي مديريتي اثربخش پيادهسازي سازمان مجازي در كشور خواهيم پرداخت. بر اين اساس عوامل مؤثر بر روند مجازي سازي را در چهار گروه عوامل ساختاري فرهنگ، محيط، فناوري اطلاعات و دانش مورد بحث و بررسي قرار خواهيم داد. در پايان مقاله، موارد مذكور جمعبندي شده، بحث و نتيجهگيري، كاربردهاي مديريتي، و پيشنهادات مرتبط با آن جهت پيگيري تحقيقات در آينده ارائه خواهد شد.